Moluks community-art: waarom East Side Story begint met een culturele herbeleving van Kamp Schattenberg

Waar gaat deze pagina over?

Kort: wat bedoelen we met “culturele herbeleving”? Waarom spelen er juist mensen uit de gemeenschap mee? Wat zie je als bezoeker (en wat zie je níet)? En hoe kun jij je erop voorbereiden, zodat je de avond binnenkomt met de juiste verwachtingen.

Wat is ‘culturele herbeleving’ (en wat is het niet)?

Een culturele herbeleving is geen reconstructie op millimeterniveau. Het doel is niet om elk kopje, elke kleur verf of elke barak historisch exact terug te zetten. Het doel is: je een dag laten meemaken in het kamp, zoals bewoners het zich herinneren — met routines, spanning, humor, drukte en stilte. Het is een theatrale vertaling van een volle dag. Daardoor ontstaat ruimte: voor verbeelding, voor meerdere perspectieven en voor emoties die je niet kunt “uitleggen” met feiten alleen.

Wat is het verschil met klassiek theater?

• Je staat er middenin: je beweegt in kleine groepen.
• Scènes kunnen “opeens” beginnen: je loopt, kijkt, en dan gebeurt er iets naast je.
• Je ziet veel korte momenten in plaats van één lang verhaal op één podium.
• Je lijf doet mee: lopen, kijken, omdraaien, reageren. Dat maakt het intenser dan “veilig kijken op afstand”.

Waarom community-art: mensen uit de Molukse gemeenschap op de vloer

In het deel Schattenberg werkt East Side Story niet alleen met professionele acteurs. Er staan juist ook mensen uit de Molukse gemeenschap op het terrein — soms zelfs mensen die er als kind hebben gewoond. Dat is geen marketingtruc. Het is de kern van de vorm.

Waarom deze keuze werkt

1. Echtheid. Je kunt een verhaal spelen, maar je kunt het ook dragen. Als iemand op het terrein staat met eigen herinneringen, verandert de energie. Details kloppen niet omdat ze “in het script” staan, maar omdat iemand ze nog in het lijf heeft.
2. Eigenaarschap. Dit verhaal is lang onderbelicht geweest in Nederland. Community-art draait dat om: de gemeenschap is niet “onderwerp”, maar mede-maker.
3. Meerdere stemmen. Binnen de Molukse gemeenschap bestaan verschillende ervaringen en stromingen. In plaats van één officiële versie krijg je lagen, botsingen en nuance.
4. Veiligheid in kwetsbaarheid. Sommige scènes raken direct aan persoonlijke geschiedenis. Een community-vorm helpt om dat niet ‘over te nemen’, maar te delen.

Waarom precies Schattenberg: van kamp naar woonoord

Schattenberg is geen verzonnen decornaam. Het is de naam van het woonoord dat kamp Westerbork na de oorlog werd. Vanaf begin jaren vijftig woonden hier duizenden Molukse KNIL-militairen en hun gezinnen, in afwachting van wat “tijdelijk” had moeten zijn. Het woonoord was in veel opzichten een eigen wereld: met hiërarchie, routines, voorzieningen en een gemeenschap die tegelijk beschermd én geïsoleerd was.

Dit beeld helpt je straks door de scènes:

• Er waren dagelijkse ritmes, afspraken, rollen in families en in de gemeenschap.
• De buitenwereld was dichtbij, maar voelde lang ver weg.
• Voor kinderen kon het tegelijk streng én veilig zijn: school, spelen, bos, vriendengroepen.
• Er waren Nederlandse werknemers op het terrein (zoals leraren en zorgpersoneel), waardoor contact bestond, maar niet vanzelf gelijkwaardig was.

East Side Story gebruikt Schattenberg niet om “een historisch feitje” af te vinken. Het gebruikt de plek als beginpunt van een grotere reis: hoe een gemeenschap hier terechtkwam, hoe ze leefde, en wat er gebeurde toen het perspectief verschoof van terugkeer naar blijven.

Hoe herinneringen scènes worden: van verzamelen naar spelen

De basis van het kampdeel bestaat uit verzamelde herinneringen van oud-bewoners. Makers hebben niet gezegd: “hier is het script, speel dit”. Ze hebben eerst geluisterd: wat moet er in? Welke plekken waren belangrijk? Welke rituelen en dagelijkse dingen? Welke conflicten? Daarna is gezocht naar theatrale vormen die dat kunnen dragen.

Waarom “abstracte barakken” (en niet 1-op-1 reconstructie)?

Een té realistische reconstructie duwt je snel richting documentaire. Abstractie geeft ruimte. De contouren worden podium. Het publiek vult de rest in. En juist daardoor kan een scène over iets kleins (een reparatie, een gesprek, een blik) groot worden.

Wat je als bezoeker meemaakt in Schattenberg

Verwacht geen “historische rondleiding”. Verwacht een reeks taferelen die samen het kamp als leefwereld laten zien. Je komt niet binnen bij “scène 1, stoel 12”. Je wordt meegenomen in een route waarbij je soms kijkt, soms opeens middenin staat, en soms ontdekt dat je iets had gemist als je één seconde de andere kant op keek.

Dingen die je kunt tegenkomen

• De kampraad of organisatie van het dagelijks leven.
• Momenten rond kerk en gemeenschap (waar ‘van alles te doen’ kan zijn).
• Een markt die opbouwt, mensen die komen en gaan, handel, drukte.
• “Verborgen theater”: je denkt dat je alleen kijkt, maar je staat al in een scène.
• Een band die inzet, iemand die iets repareert, kleine taken die ineens betekenis krijgen.
• Rituelen van het leven: een bruiloftsstoet én een rouwstoet, soms vlak na elkaar.
• Verbindende figuren uit het alledaagse (zoals de patatboer) die het kleine en het grote verhaal aan elkaar knopen.

Die mix is bewust. Het leven in een woonoord was niet één toon. Het was niet alleen pijn, en niet alleen nostalgie. Er waren regels, hiërarchieën, frustratie en beperkingen — maar ook spelen, muziek, gemeenschap en humor. De voorstelling laat die complexiteit staan.

Het Nest van de Kaketoe: herinneringen als kunstwerk

Op het terrein speelt ook het kunstwerk Het Nest van de Kaketoe een rol. Zie het als een ankerpunt: hier komen verhalen en herinneringen samen. Niet om “mooi” te maken, maar om tastbaar te maken dat geschiedenis uit persoonlijke dingen bestaat. Voor veel bezoekers is dit het moment waarop het verhaal niet meer abstract is.

Tip als je gevoelig bent voor dit soort momenten: gun jezelf tijd. Je hoeft niet meteen “door” naar het volgende. Kijk, lees, luister. Dit is één van die plekken waar je merkt dat een gemeenschap niet alleen een hoofdstuk in een boek is, maar mensen met voorwerpen, geuren, woorden en stiltes.

Waarom deze aanpak werkt: het is geen les, het is een ontmoeting

Veel Nederlanders kennen vooral het hoofdstuk “acties” uit de jaren zeventig, zonder de lange aanloop van beloftes, verblijf in woonoorden en de weg naar wijken zoals Bovensmilde. Dat is niet alleen een gemis aan kennis; het is een gemis aan menselijkheid. Als je het begin niet kent, snap je de spanning later niet.

East Side Story probeert daarom het verloop in één avond te laten voelen:

1. Woonoord Schattenberg (waar het begon en waar mensen ‘tijdelijk’ zouden blijven),
2. Een gedeeld moment met eten en muziek,
3. De wijk Bovensmilde (waar integratie, conflict, liefde en toekomst samenkomen).

Het gaat niet om “jij moet dit vinden”. Het gaat om: jij mag hier staan, kijken, en je eigen vragen meenemen.

Van kamp naar wijk: waarom het slotdeel extra hard binnenkomt

Het kampdeel is community-art en beleving. Het slotdeel is theater met een verhaal dat je bij de keel kan grijpen: liefde en verdriet, twee mensen tussen twee werelden, en een toekomst die niet vanzelf kwam. De makers gebruiken herkenbare “wereldverhalen” (verboden liefde) als drager, maar het hart blijft Moluks-Nederlands.

Daarom is het kampdeel zo belangrijk: het laat je voelen waar die mensen vandaan komen voordat je ziet waar ze terechtkomen. Je begrijpt beter waarom ‘integreren’ niet simpel is als je start met verlies, wachten en verbroken perspectief.

Wat jij kunt doen om de ervaring sterker te maken

Dit zijn geen brave regels. Dit zijn de dingen die je avond écht beter maken:

• Kom op tijd. Het kampdeel werkt in kleine groepen. Te laat = je mist je plek in de stroom.
• Verwacht geen lineair verhaal. Zie het als een mozaïek van korte stukken.
• Laat je telefoon zoveel mogelijk weg. Niet omdat het “moet”, maar omdat je anders afstand creëert.
• Kijk ook naar de randen. Soms zit de kern in een gebaar of stilte naast de scène.
• Neem één vraag mee. “Wat zou ik missen als dit verhaal niet verteld werd?” Dat opent je blik.

Praktische mini-check (alleen wat je echt nodig hebt)

• Drie locaties, reizen met bus of fiets. Met je eigen auto tussen de locaties kan niet.
• Voor fietsers: twee ritten van ongeveer 7 km (Westerbork → (Laag)Halen/Hooghalen → Bovensmilde).
• Reken op een avondprogramma van grofweg 18:00 tot 22:45, inclusief eten.

Actuele details staan op FAQ en Tickets.

Mini-gids: context zonder zware studie

Je hoeft geen geschiedenisboek te lezen. Maar deze drie stappen helpen:

• Na de oorlog kreeg kamp Westerbork een volgende functie en werd het woonoord Schattenberg.
• Molukse KNIL-militairen en hun families kwamen naar Nederland en leefden jaren in woonoorden, terwijl terugkeer nog als mogelijk werd gezien.
• Toen duidelijk werd dat ‘tijdelijk’ een illusie was, ontstonden later specifieke Molukse woonwijken, waaronder Bovensmilde.

Dat is precies de reis die East Side Story in één avond maakt — van kamp naar wijk.

Voor wie is dit deel extra interessant?

• Als je houdt van theater dat je niet “consumeert”, maar waar je doorheen beweegt.
• Als je nieuwsgierig bent naar verhalen die je niet op school kreeg.
• Als je uit de regio komt (Midden-Drenthe/Smilde/Assen/Beilen) en de geschiedenis van je omgeving wil begrijpen.
• Als je Moluks-Nederlands bent en je wil zien hoe herinnering en theater elkaar kunnen versterken.
• Als je gewoon een ijzersterke avond uit wil die je nog dagen bijblijft.

FAQ

1) Is het kampdeel een museumbezoek?

Nee. Het is theater op locatie: scènes, taferelen, muziek, beweging. Je beleeft, je “kijkt rond”.

2) Zijn er alleen amateurspelers?

Nee. Het is een mix. Juist de combinatie maakt het sterk: theater-vakmanschap + echtheid uit de gemeenschap.

3) Moet ik iets weten van ADAK?

Nee. East Side Story is zelfstandig te volgen. Het is wel het laatste deel van het drieluik Aan de andere kant.

4) Waarom zijn de barakken niet volledig exact nagebouwd?

Omdat de voorstelling ruimte wil laten voor verbeelding — en omdat het verhaal door mensen verteld moet worden, niet door decor.

5) Wordt het “zwaar”?

Soms. Het gaat over verlies, beloftes, integratie en conflict. Maar er is ook veerkracht, humor en warmte.

6) Kan ik daarna nog doorpraten of vragen stellen?

Ja. Er is een gedeeld deel met eten en muziek, en je kunt altijd contact opnemen via Contact.

Glossarium (kort)

Locatietheater

Theater op echte plekken, waar de locatie onderdeel is van de voorstelling.

Woonoord

Een woonlocatie waar een groep mensen (tijdelijk) werd ondergebracht.

Culturele herbeleving

Een theatrale, niet-documentaire vertaling van herinneringen en dagelijks leven.

Community-art

Kunst die samen met de gemeenschap wordt gemaakt, niet alleen óver de gemeenschap.

Het Nest van de Kaketoe

Kunstwerk op het terrein waar herinneringen en verhalen samenkomen.

Checklist: zo kom je goed binnen

• Schoenen die tegen gras en zand kunnen.
• Laagjes: ’s avonds koelt het af.
• Open blik: je hoeft niet alles meteen te begrijpen.
• Respect voor stilte en voor mensen die dit verhaal persoonlijk dragen.
• Check /tickets/ voor actuele beschikbaarheid.